
بهترین کتابخانه دنیا کجاست؟
مقدمه
به نظر شما بهترین کتابخانه دنیا چگونه جایی است؟ در یک رتبه بندی همه جانبه، چه کتابخانه ای می تواند بیشترین امتیاز را به خود اختصاص دهد؟ در واقع، یک کتابخانه باید چگونه باشد که بتوان آن را در صدر فهرست بهترینها نشاند؟ آیا امکان چنین سنجشی در عمل، یا حداقل در نظر، وجود دارد؟ یعنی می توان چنان فهرست جامعی از معیارهای ارزیابی تدوین کرد، که بر اساس آن بهترین کتابخانه جهان شناسایی شود؟ حتی فراتر از این، چگونه می توان این بهترین بودن را به روشنی تعریف و تبیین نمود؟ به راستی یک کتابخانه چگونه می تواند بهترین باشد؟ آیا این بهترین بودن هدفی دست یافتنی است؟ آیا با جستجو در منابع نظری کتابداری و اطلاع رسانی می توان تصویر بهترین کتابخانه جهان را ترسیم کرد؟ آیا با وجود تنوع و گوناگونی کتابخانه ها، اساساً می توان به مقایسه آنها پرداخت؟ یا باید هر کتابخانه را با انواع مشابه آن سنجید؟
در بهترین کتابخانه های دنیا بیشتر کتابهای مجموعه بجای آنکه در قفسه باشند، در امانتند. چرا که آثار موجود در این کتابخانه ها بیش از آنکه برای حفاظت و نگهداری گردآوری شوند، برای استفاده کاربران فراهم آمده اند. کتابهایی هم که در امانت نیستند، اغلب از فرط استفاده کهنه و فرسوده شده اند، هر چند در کنار آنها همواره آثار تازه و جدیدالانتشار نیز به چشم می خورند.
اگر بخواهیم از این دست پرسشها مطرح کنیم در نهایت فهرستی طولانی از پرسشهایی دشوار خواهیم داشت، که شاید نتوان حتی برای یکی از آنها پاسخی جامع و مانع یافت. بنابراین، بجای طرح این پرسشهای دشوار، در اینجا به یک پرسش بسنده می کنیم. پرسش این است: اگر به عنوان یک کتابدار بخواهم بدانم کتابخانه من چگونه می تواند بهترین کتابخانه دنیا، یا حداقل یکی از بهترین کتابخانه های دنیا، باشد باید به چه نکاتی توجه کنم؟ به نظرم، مهمترین معیارهای ارزیابی هر کتابخانه را می توان در شش مقوله کلی ذیل خلاصه کرد:
۱٫ کیفیت و کمّیت خدماتی که کتابخانه مورد نظر ارائه می دهد،
۲٫ دامنه و عمق پیوندی که برای دسترسی به منابع اطلاعاتی برقرار می سازد،
۳٫ سطح و استمرار تعاملی که با کاربران خود ایجاد می کند،
۴٫ رسالت و نقشی که در ارتقاء فرهنگ مطالعه در جامعه برعهده دارد،
۵٫ تلاش و تدبیری که برای توسعه روز افزون آن اندیشیده می شود،
۶٫ مهارت حرفه ای و اشتیاق به خدمتی که در کتابداران آن وجود دارد،
در اینجا توضیح مختصری درباره هر یک از مقوله های فوق ارائه می شود و بجای “بهترین کتابخانه دنیا” از ترکیب “بهترین کتابخانه های دنیا” استفاده خواهد شد، چرا که چنین تعبیری به واقعیت نزدیکتر است.
کیفیت و کمیّت خدمات کتابخانه
کتابخانه، درعام ترین شکل خود، نهادی اجتماعی است که با هدف خدمت رسانی به جامعه ایجاد شده است. به همین دلیل، نخستین معیار ارزیابی هر کتابخانه نوع و کیفیت خدماتی است که در آن ارائه می شود. این خدمات هر چه متنوع تر و فراگیرتر باشند، امتیاز کتابخانه مورد نظر بالاتر خواهد بود. ارزیابی کلی این خدمات نیز کار چندان دشواری نیست، چرا که ردپای یک نظام خدمت رسانی موفق در همه جای کتابخانه به خوبی مشهود است. مثلاً، در بهترین کتابخانه های دنیا بیشتر کتابهای مجموعه بجای آنکه در قفسه باشند، در امانتند. چرا که آثار موجود در این کتابخانه ها بیش از آنکه برای حفاظت و نگهداری گردآوری شوند،برای استفاده کاربران فراهم آمده اند. کتابهایی هم که در امانت نیستند، اغلب از فرط استفاده کهنه و فرسوده شده اند، هر چند در کنار آنها همواره آثار تازه و جدیدالانتشار نیز به چشم می خورند.
این کتابخانه ها علاوه بر روزهای عادی، معمولاً روزهای تعطیل و پس از ساعات اداری باز هستند. رفت و آمد در آنها جریان دارد. کاربران می آیند و می روند و یک لحظه جریان زندگی در آنها متوقف نمی شود. دسترسی بی واسطه به ابزار و منابع مورد نیاز کاربران برایشان فراهم است. حتی وقتی کاربران در کتابخانه حضور فیزیکی ندارند، دسترسی آنان به منابع و خدمات کتابخانه قطع نمی شود.
آخرین ویرایشهای منابع مورد نیاز کاربران در مجموعه این کتابخانه ها یافت می شود. مخزن آنها به روی همه کاربران باز است و آنان می توانند آزادانه به مرور و تورق آثار بپردازند.
معمولاً عضویت در کتبخانه های خوب دنیا سریع و آسان است. کارتهای عضویت آنها ساده و فاقد هر گونه اطلاعات اضافی است، و اغلب علاوه بر کتابخانه ای که آن را صادر کرده در مجموعه ای از کتابخانه های عضو یک شبکه ارتباط بین کتابخانه ای معتبر است. “امانت بین کتابخانه ای”، “خدمات تحویل مدرک”، “خدمات آگاهی رسانی جاری”، و “اشاعه گزینشی اطلاعات” جزء خدمات معمول و مرسوم این کتابخانه ها محسوب می شود.
این کتابخانه ها علاوه بر روزهای عادی، معمولاً روزهای تعطیل و پس از ساعات اداری باز هستند. رفت و آمد در آنها جریان دارد. کاربران می آیند و می روند و یک لحظه جریان زندگی در آنها متوقف نمی شود. دسترسی بی واسطه به ابزار و منابع مورد نیاز کاربران برایشان فراهم است. حتی وقتی کاربران در کتابخانه حضور فیزیکی ندارند، دسترسی آنان به منابع و خدمات کتابخانه قطع نمی شود. مثلاً، امکان جستجوی پیوسته (برخط) در فهرست رایانه ای این کتابخانه ها موجود است. امکان امانت خودکار، تمدید امانت و سفارش مقاله از طریق سایت و تلفن پیش بینی شده است. اگر به این کتابخانه ها تلفن کنید، همیشه کسی پاسخگوی شماست. اگر هم فرد پاسخگو نتواند به شما کمک کند، حداقل شما را به کسی که می تواند مفید باشد ارجاع خواهد داد. اگر به نشانی پست الکترونیکی یا پست معمولی این کتابخانه ها نامه ای ارسال کنید، در اسرع وقت پاسخی دریافت خواهید کرد.
بخش مرجع این کتابخانه ها اغلب شلوغ و پر رفت و آمد است. کتابداران مرجع آنها با منابع چاپی و الکترونیکی به خوبی آشنا هستند و بیشترین خدمات را در کمترین زمان ارائه می دهند. در این کتابخانه ها انواع خدمات اطلاع رسانی حضوری و غیر حضوری ارائه می شود. دستگاه های چاپگر و تکثیر کافی وجود دارد، و تا زمانی که قانون “حق مولف” برای اثری به خطر نیافتد، امکان تهیه کپی از منابع وجود دارد.
دامنه و عمق دسترسی به منابع اطلاعاتی
بهترین کتابخانه های دنیا الزاماً آنهایی نیستند که بزرگترین مجموعه منابع را در اختیار دارند. بلکه کتابخانه هایی هستند که بیشترین استفاده از منابع آنها به عمل می آید. به سخنی دیگر، ارزش یک کتابخانه به تعداد کتابهای موجود در مخزن آن نیست، بلکه به تعداد دفعات استفاده از این آثار است، هر چند تعدادشان محدود باشد. علاوه بر این، در این کتابخانه ها بیشترین امکان دسترسی به حجم گسترده ای از منابع سایر کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی فراهم است. به همین دلیل، آنها بجای آنکه در صدد خرید و گردآوری منابع بیشتر باشند،
بخش مرجع این کتابخانه ها اغلب شلوغ و پر رفت و آمد است. کتابداران مرجع آنها با منابع چاپی و الکترونیکی به خوبی آشنا هستند و بیشترین خدمات را در کمترین زمان ارائه می دهند. در این کتابخانه ها انواع خدمات اطلاع رسانی حضوری و غیر حضوری ارائه می شود.
ابتدا در جستجوی راهکارهایی برای دسترسی به منابع خارج از کتابخانه هستند. برای تحقق این هدف، آنها با بسیاری از نهادها و سازمانهای مرتبط با حوزه کاری خود قرادادهای “همکاریهای بین کتابخانه ای” و “اشتراک منابع” دارند. از امکانات رایانه ای به خوبی استفاده می کنند، منابع “چند رسانه ای” در اختیار دارند و این منابع را به راحتی در اختیار کاربران قرار می دهند.
سطح و استمرار تعامل با کاربران
کتابخانه های خوب دنیا به بهانه های مختلف با کاربران خود در ارتباطند. آنان را به شرکت در جلسات سخنرانی و کارگاههای آموزشی دعوت می کنند. تابلوهای اعلانات این کتابخانه ها پر از خبرهای تازه است. تابلوی نمایش کتابهای تازه آنها همیشه مملو از آثار تازه است. آثار پر خواننده به کاربران معرفی می شود. در این کتابخانه ها جلسات نقد و بررسی آثارعلمی و ادبی برگزار می شود، و از نویسندگان آثار موفق برای دیدار با خوانندگان دعوت می شود. برای هر پرسش متداول از قبل بروشور و کتابچه راهنما تهیه شده است. علاوه بر این، کتابداران این کتابخانه ها کاربران و درخواستهای آنان را محترم می شمارند، با لبخند از آنان استقبال می کنند و همواره آماده کمک به آنان هستند.
رسالت و نقش کتابخانه در ارتقاء فرهنگ مطالعه
در کتابخانه های خوب برای بچه ها قصه می خوانند و به آنان کتابهای آموزنده امانت می دهند. جلسات منظم کتابخوانی برگزار می شود و بهترین آثار در زمینه های مختلف به کاربران معرفی می شوند. کتابداران فهرستی از آثار جدید را در اختیار کاربران قرار می دهند و آنان را به مطالعه و یادگیری تشویق می کنند. در این کتابخانه ها برای کاربران کلاسهای آموزش استفاده از منابع اطلاعاتی و ارتقاء سواد اطلاعاتی برگزار می شود.
تلاش و تدبیری برای توسعه روز افزون کتابخانه
کتابخانه های خوب پیوسته دستخوش تغییر و تحولهای سازنده هستند. مرتب بر تنوع و گستردگی خدماتی که ارائه می دهند می افزایند. فضای داخلی این کتابخانه ها دل انگیز و آرامش بخش است. در طراحی این فضا از نور طبیعی به خوبی استفاده شده و دمای کتابخانه همیشه معتدل و ثابت است. برای کاربرانی که نیازهای ویژه دارند، تدابیر لازم در نظر گرفته شده است. مثلاً، کاربرانی که دچار معلولیت حرکتی هستند از دسترسی به منابع کتابخانه محروم نخواهند بود. کتابهای گویا برای کاربران نابینا وجود دارد. با توجه به بافت جمعیتی کاربران کتابخانه، اگر به کتابهایی به زبانهای محلی نیاز باشد، تمهیداتی برای پاسخ به این نیاز اندیشیده شده است.
در این کتابخانه ها جلسات نقد و بررسی آثارعلمی و ادبی برگزار می شود، و از نویسندگان آثار موفق برای دیدار با خوانندگان دعوت می شود. برای هر پرسش متداول از قبل بروشور و کتابچه راهنما تهیه شده است. علاوه بر این، کتابداران این کتابخانه ها کاربران و درخواستهای آنان را محترم می شمارند، با لبخند از آنان استقبال می کنند و همواره آماده کمک به آنان هستند.
مهارت حرفه ای و اشتیاق به خدمت در کتابداران
کتابخانه های موفق کتابداران متخصص و علاقه مند را به خدمت می گیرند. کتابدارانی که از کتابدار بودن خود خشنود هستند، و با خدمت رسانی به کاربران حس مفید بودن را تجربه می کنند. آنان همچون مشاورانی مجرب به کاربران در پاسخ به نیازهای اطلاعاتی و پرسشهایی که دارند کمک می کنند. امور جاری این کتابخانه ها به نحو موثری میان کتابدارن تقسیم شده است و مشارکت در اداره امور کتابخانه کاملاً مشهود است.
سخن پایانی
بی تردید این یادداشت کوتاه نه میخواهد و نه می تواند تمام ویژگیهای بهترین کتابخانه های دنیا را برشمرد. اما به نظر می رسد آنچه در اینجا گفته شد اشاره ای بود به مهمترین ویژگیهای کتابخانه های موفق. همانطور که می بینید، اغلب این ویژگیها چندان عجیب و دور از دسترس نیست. چه بسا کتابخانه ای که شما عضو آن هستید، یا بسیاری از این ویژگیها را دارد یا امکان دسیابی به آنها برایش میسر باشد. به بیان دیگر، برای بهبود وضع موجود هر کتابخانه و ارتقاء جایگاه آن بیش از آنکه به منابع مالی فراوان نیاز داشته باشیم، به کمی ابتکار و خلاقیت نیاز داریم. البته بدیهی است که هرگز نمی توان نقش امکانات و منابع مالی را در بهبود وضعیت کتابخانه ها نادیده گرفت. با این حال، کتابداران فرصتهای فراوانی در اختیار دارند که می توانند با امکانات موجود خدمات کتابخانه خود را بهبود بخشند. به بیان دیگر، نباید انتظار داشت که ابتدا همه امکانات لازم فراهم شود تا تحولی در وضع موجود ایجاد گردد. بلکه باید دید با آنچه موجود است، چگونه می توان گامی برای بهتر شدن وضع موجود برداشت